हरियो चप्पल - मनोबाद

अङ्ग्रेजीमा आत्मबललाई "self Esteem" भनिन्छ । जब एउटा मान्छे को आत्मबल गिर्छ त्यसलाई अङ्ग्रेजीमा भनिन्छ "Low Self Esteem" । आज म यसै गिरिएको आत्मबलको बारेमा केहि लेख्दै छु । मेरो बिचारमा यो एक रोग हो "मानसिक रोग" । यो रोगको मुख्य कारक तत्व भनेको "समाज" हो । म सन्सारमा चलिआएका ठुला ठुला ब्यक्तिको उदाहरण दिन चाहन्न । मलाई लाग्छ मेरै उदाहरण काफी छ कि यो समाज कति निच छ र कति गिरेको छ । आत्मबल कसरी गिर्छ र आत्मबल गिराउने तत्व के के हुन् त ???
१. खिसि ट्यूरी 

उमेर थियो त्यस्तै ७-८ बर्ष । मेरो बोली स्पस्ट थिएन । छिमेकको एउटा घरमा खेल्न पुगेको थिएँ, खोइ के प्रसङ्गमा हो "हरियो चप्पल" भन्नु पर्नेमा स्पस्ट बोली नभइदिनाले "हगियो चप्पल" भने । त्यो दिन देखि लगभग सबैले मलाई चप्पल हगिस भन्दै सोध्न थाले । खोइ जिस्काका हुन् कि के गरेका हुन् तर त्यो कुरा को यति चोट परेछ कि आज सम्म पनि "हरियो" भन्नु पर्दा "Green" शब्द प्रयोग गर्छु । बिस्तारै थाहा पाएँ मैले "र" शब्दको उच्चारण राम्रो सगँ गर्न नजान्ने रैछु, कसैले मलाई त्यो सुधार्न सल्लाह दिएन कसैले केहि भनेन । अहिले आएर थाहा पाएँ त्यहि बेला oral exrcise गरेको भए त्यो समस्या हल भइसक्ने रहेछ तर कसैले सकरात्मक हिसाबले मेरो समस्या हल गरिदिने अबसर नै दिएन । यसरी "र" , "ड" जस्ता २-४ वटा अरु अक्षरहरु बोल्नमा समस्या हुने रैछ भनेर बुझ्दै गए र आज सम्म पनि यहि समस्याका कारण धेरै चोटी हाँसो को पात्र बन्ने गरेको छु । मेरा लागि ३६ अक्षर युक्त वर्णमाला घटेर ३० अक्षरिय भइसके । यसरी कलिलै उमेरमा अस्पस्ट बोलीका कारण मेरो आत्मबल घट्न सुरु भयो । कक्षा ४ मा आइपुग्दा खासै नमौलाएको मेरो आत्मबल र आफ्नै बोली देखि तर्सिने मेरो बानीको बाबजुत पनि मैले ज्ञानकुन्ज स्कुलमा बतृक्त्वकला प्रतियोगीतामा दोस्रो स्थान हाँसिल गरें । २-३ बर्ष अगाडि "हरियो चप्पल"ले देखाएको त्रास अब कम हुन थाल्यो । म साथि भाइ सगँ घुलमिल हुन थाले । रमाउन थाले र कक्षा ४ सकियो । मलाई कक्षा "६"मा भर्ना गरियो, स्कुल परिवर्तन गरियो । नयाँ ठाउँ, नयाँ साथि भाइ सबै आफू भन्दा अग्ला अग्ला, डरले नै पनि मेरो बढेको आत्मबल गिर्यो, त्यसमाथि कक्षा ५ नपढि ६ पढ्ने भाको पढाइ पनि सकियो, वाक शक्ति पनि सकियो र म शिथिल हुँदै गएँ ।

२. इच्छा शक्तिको हत्या

नयाँ स्कुल "पिनाकल स्कलर्स एकेडमी, कलङ्की" मा सङ्गीत सिकाइने रहेछ । गितार बजाउन साह्रै रहर लाग्यो । म पनि सिक्छु भन्दै गितार कक्षा छिरे । तर गितार गुरुले ठाडै भनिदिए , " तेरो औलाँ सानो छ गितार बजाउन सक्दैनस् " यत्ति भनेर गितार गुरुले मलाई कक्षाबाट निष्काशन गरिदिए । रुन मन लाग्यो तर रोइन र त्यो घटनाको प्रभाव यस्तो बसेछ कि १० बर्ष सम्म पनि म त्यहि सोच्दै बसें, औला सानो हुने ले गितार बजाउन सक्दैनन्, तर सबै झुट्टा रहेछ नसकिने त केहि पनि रहेनछ ।  यसरी मेरो सङ्गीत सिक्ने चाहनाको चिरहरण भयो । मेरो आत्मबल फेरी नाङ्गीयो ।

सायद ५ कक्षा नपढेकाले होला मेरो पढाई धुजा धुजा भयो, कक्षा ७ सम्म आइपुग्दा हाम्रो स्कुलका प्रध्यानध्यापक ज्यूले कमजोर बिधार्थिहरुको छुट्टै समुह विभाजन गरिदिनु भयो । कक्षामा बस्दा पनि सगैं बस्नु पर्ने, पुस्तकालय जाँदा नि सगै जानु पर्ने, कमजोरको साथि कमजोर र जेहेन्दारको साथि जेहेन्दार नै गराउनु भयो । उहाँले यसो गर्दा अलि अलि बन्न लागेका साथिहरु नि छुटे, प्रिन्सिपलले गाली गर्छ भन्ने डरले उनिहरु पनि बोल्दैन थिए, म पनि सधै चुप । 

३. आरोप 

आमाले सानै देखी लेख्न प्रेरित गर्नु हुन्थ्यो, लेख्थे पनि । कक्षामा पढ्ने र नपढ्ने हरुको समुहमा विभाजन भए देखी मनोबल गिरेको थियो । त्यहि पनि त्यो स्कुलमा भानु जयन्तिका दिन कविता प्रतियोगिता हुने रहेछ । हामीलाई एक हप्ता अगाडि नै जानकारी गराइयो । साढे एक बर्ष अगाडि बतृक्त्वकलामा दोस्रो भए देखी मैले केहि पनि जितेको थिइन, कहाँबाट यस्तो इच्छा शक्ति मौलायो कि सोँचे यो कविता प्रतियोगिता मेरै हो । र हप्तै भरि तयारी गरें दत्त चित्त भएर कविता लेखे । मलाई याद छ अझै त्यो कविता ती हपुवाहरुको भन्दा उत्कृष्ट नै थियो । म कविता बाचन गर्न स्टेजमा गएँ, ४ हरफ बाचन गरिनसक्दै प्रिन्सिपल ज्यूले मलाई सुटुक्क बोलाउनु भयो र बाचन गर्न दिनु भएन, उहाँले भन्नु भयो त्यो कविता मैले कसैको सारेको हुँ, मैले त्यो कविता चोरी गरेको हुँ । यसरी आफ्नै कविता आफैले चोरेको भन्ने आरोप लाग्यो र म चोर कहलिएँ ।

४. मानसिक दवाव

सानैमा निमोनिया र कलङ्कीको धुवाँ धुलोको दुस्प्रभावले गर्दा "दम" भन्ने घातक रोग देखिइसकेको थियो । स्कुलमा पुस माघमा खेल कुद आयोजना हुन्थ्यो । साह्रै प्रिय लाग्ने खेल "क्रिकेट" खेल्ने इच्छा थियो तर मलाई दम छ भन्ने जानकार पाएका शिक्षकहरुले खेल्न दिएनन् । केहि नगरे पनि विकेट किपर बस्छु भन्दा पनि सुनेनन्, ७ बर्ष कै उमेर देखी रातो क्रिकेट बलको सिम पकड्न सिकेको मलाई क्रिकेट खेल्न कहिल्यै दिइएन, रोगको कारण देखाइ मेरो गिरेको आत्मबलको फाइदा लिनेहरु मेरै साथिहरु थिए । शिव खेराको किताब "You Can Win" मा उनले लेखेका छन् एउटा रोगिलाई जति रोगको बारेमा त्राश देखाइन्छ रोगले त्यत्तिनै चाँडै थला पार्छ तर यो कुरा कसैले बुझेनन् म खेल्ने कोशिस गर्छु भन्दा पनि निर्दयीहरुले कहिल्यै खेल्न दिएनन् । म राणाकालिन पिडित जनता मात्र बन्न सकें, क्रान्तिकारी गङ्गालाल कहिल्यै बन्न सकिन केवल मेरो गिरेको आत्मबलले गर्दा ।  

यसरी नै म मा विकसित हुन सक्ने बिभिन्न प्रतिभाहरु पतन हुँदै गयो, १२-१३ बर्षको उमेरमा नै उच्च रहनु पर्ने आत्मबल यत्ति नमज्जा सगँ गिर्यो कि के भन्नु ? अब कक्षा १० सम्ममा आइपुग्दा म न त कसैसगँ बोल्थे न त मलाई कुनै कुराको चाख थियो, ४ बर्षमा मेरो आत्मबलको जन्मन नपाउँदै हत्या गरिएको थियो, "भ्रुणहत्या" । हत्या गरेको थियो मेरा नव स्कुलका मित्र, निकृष्ट शिक्षक र समस्त स्कुल प्रशासनले ।

५. मित्रतामा फाटो

साथिको नाममा खास कोहि थिएनन्, पढाई त आलु थियो । कक्षामा प्राय प्रथम हुने साथिसगँ बस्थे । निकै नै तेज उनिसगँ धेरै कुरा सिक्न पाउँथे । उ सगँ त्यस्तो हेपाहा प्रबृति त थिएन तर जब आफू कमजोर भइँदो रहेछ तब आफ्नै गल्लिको कुकुरले नि भुक्ने रहेछ । एकदिन यस्तो घटना घट्यो जुन मैले केवल फिलिमहरुमा मात्र देख्ने गरेको छु । एकदिन ती तेज साथिको बुबा स्कुल आउनु भयो, आफ्नो छोरोलाई हेर्नु भयो र सायद प्रिन्सिपललाई गएर सोध्नु भयो, "त्यो मेरो छोराको छेउमा बस्ने को हो?" उसको छेउमा बस्ने म थिएँ। प्रिन्सिपल र साथिको बुबा बिच केहि वार्तालाप चल्यो, एकैछिनमा प्रिन्सिपल कक्षा कोठामा आए र मलाई प्रथम हुने देवकोटा जी सगैँ नबस्न भने र मेरो झोला लगेर अन्तै राखिदिए ।त्यसबखत त मैले कुरा बुझिन, भोली पल्ट त्यहि साथिसगँ बसौला र केहि ज्ञान गुणका कुरा सिकौला भन्ने आशयले सगै बसें तर देवकोटा जीले यस्तो जवाफ दिए "सौगात तिमी पढाई मा कमजोर छौ, मलाई मेरो बुवाले तिमीसगँ नबस्न भन्नु भाको छ, म आज देखी तिमीसगँ बस्दिन र तिमी मेरो घरमा फोन पनि नगर्नु" । जिन्दगिमा त्यो बेला जस्तो गहिरो चोट कहिल्यै पनि परेको छैन, घुटुक्क थुक निले र भने जस्तै गरें । आत्मबल पछि को भ्रुण हत्या पछि पनि त्यहि लासलाई पनि बलात्कार गरे जस्तो लाग्यो । म सायदै जिन्दगि मा त्यति धेरै दुखी भएको छु । एक दिन ती मित्र घुम्दै घर आइपुगेका थिए, भित्र सम्म बोलाउने जाँगर पनि चलेन । ती मित्रका बाउ गोरखाका देवकोटा हुन् धेरै पढेका धेरै ज्ञानी गुणी, सायदै गोर्खे पानी नै राम्रो होला । त्यहि साथिको बाउले पढेको बिषय पढेर म पनि केहि गरम्ला झै लाग्थ्यो र गरे पनि  म पनि आज एउटा इन्जिनियर भएँ, ती जस्तै सिभिल इन्जिनियर । साथ साथै सामाजिक कार्यकर्ता भएँ, समाजको लागि गरेको छु भनेर शिर ठाडो बनाउन सक्ने भएँ । स्कुले जिन्दगिले धेरैलाई सुनौला पल दिन्छ तर मलाई केवल आँशु दियो । यो समाजले मलाई कहिल्यै प्रोत्साहन गरेन, सधै मेरो कमजोरीलाई eyeglass लगाएर देखाइदियो कहिले मलमपट्टी गरेन ।   

अन्ततः 

मैले जस्तो समस्या अरुले भोग्न नपरोस्, ती खिसि ट्यूरी गर्ने गर्नु भाको छ भने सोच्नु होला, एक अबोध बालकको कमजोरी औलाइदिनु भन्दा पनि कमजोरी को निकाश दिनु ठुलो कुरा हो । बालापनमा धेरै सकरात्मक इच्छा हरु जाग्न सक्छन् तर असहयोगी परिवार र मैले भोगे जस्तै असहयोगी स्कुल प्रशासन कसैले भोग्न नपरोस् । त्यो कलिलो उमेरमा जे एउटा बालकले सुन्छ त्यहि सिक्दै जान्छ, उसको सिक्ने चाहनालाई लाठि चार्ज गर्नु भन्दा उसको मनोभावना बुझ्नु जरुरी हुन्छ । यसरी नै यदि तपाईहरुले पनि मेरा पिडकहरुले झै कसैलाई ब्यबहार गर्नु भएको छ भने आजै बाट बन्द गरिदिनु । गिरेको आत्मबललाई फेरी उकास्न निकै नै गाह्रो पर्ने रहेछ ।आज जब म आफ्नो अतित सम्झन्छु, म खुसि हुन्छु । आत्मबल बटुलेर फेरी ब्यूतिएको छु । त्यो चार कक्षे बतृव्तकलाको प्रतियोगि भएर ब्यूतिएको छू, आवाज स्पस्ट नहोला, फेरी "हरियो चप्पल"लाई "हगियो चप्पल" नै भनिएला तर म आज खुसि छु । यत्तिका बर्ष सम्म अपहरित मेरो आत्मबल आज म सगै छ ।आजकल त धेरैले मलाई भन्छन्, मैले मेरो बोली पनि चुइगम तन्काको झै तन्काउछु रे तर हरेक शब्द शब्द मा म मेरो अतित सम्झदै बोल्दै हुन्छु, म यत्तिका बर्ष सम्म टालिएका ओंठ र काटिएका जिब्रो पुनः आफ्नो स्वरुपमा आउँदा खुसी छु । मेरो आत्मसम्मान फर्कि आएकोमा खुसी छु । म चिच्याइ चिच्याइ बोल्न चाहन्छु, म त्यहि माइक समाउने चार कक्षे बालक बन्न चाहन्छु ।